Lalə maniyası (1637)

XVII əsrin 30-cu illərində Hollandiya Respublikası iqtisadi yüksəliş dövrünü yaşayırdı. Türkiyədən gətirilmiş lalə dəbə düşmüşdü, xüsusən ləçəkləri zolaqlı “nadir” sortlar. 1634-cü ildən lalə soğanlarının qiyməti sürətlə qalxmağa başladı və 1637-ci ilin fevralında zirvəyə çatdı.

Qiymətlər nə qədər qalxmışdı?

• Ən bahalı sort Semper Augustus soğanı üçün 10 000 gulden istənilirdi — bu, bu günün pulu ilə təxminən 130 min avrodur.
• Viceroy sortu 2 500–3 000 gulden idi.
• Müqayisə üçün: bacarıqlı ustanın illik gəliri təxminən 300 gulden idi. Ən bahalı soğanlar bu gəlirin 10 mislindən baha satılırdı.

“Hava ticarəti”

Soğanlar qışda torpaqda olduğu üçün alış-satış əsasən forvard müqavilələri ilə aparılırdı: alıcı soğanı yazda təhvil almağa söz verirdi. Hollandlar buna windhandel — “hava ticarəti” deyirdilər, çünki əldə nə pul, nə də soğan olurdu. Sövdələşmələr meyxanalardakı “kolleclərdə” bağlanırdı.

Çöküş

1637-ci ilin fevralında Harlemdəki adi hərracda alıcılar gəlmədi. Bu xəbər sürətlə yayıldı və qiymətlər bir neçə gün ərzində təxminən 90% düşdü. Müqavilələrin böyük hissəsi sadəcə icra olunmadı.

Mif və reallıq

Lalə maniyasını məşhurlaşdıran 1841-ci ildə jurnalist Çarlz Makkeyin yazdığı “Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds” kitabıdır. Makkeyə görə, cəmiyyətin ən kasıb təbəqələri də bu ticarətə qoşulmuş, ölkə iqtisadiyyatı sarsılmışdı. Müasir tarixçilər — Enn Qoldqar və Piter Qarber — arxiv sənədlərinə əsasən bu mənzərəni şişirdilmiş sayırlar: ticarətdə əsasən tacirlər və usta sənətkarlar iştirak edib, maliyyə çətinliyinə düşənlər isə cəmi bir neçə nəfər olub.

Bu gün “lalə maniyası” ifadəsi qiymətin real dəyərdən tamamilə qopduğu istənilən köpük üçün işlədilir — dot-kom dövründə də, kripto yüksəlişlərində də.