Kriptovalyuta nədir?

Kriptovalyuta — kriptoqrafiya ilə qorunan rəqəmsal aktivdir. Kimə nə qədər vahid məxsus olduğu bank kimi mərkəzi qurumda deyil, minlərlə kompüterdə saxlanılan paylanmış kitabda — blokçeyndə qeyd olunur.

Necə yaranıb?

• 1983 — kriptoqraf David Çaum anonim elektron pul (ecash) ideyasını irəli sürdü.
• 2008 — Satoşi Nakamoto təxəllüslü şəxs və ya qrup Bitkoinin texniki sənədini (whitepaper) yayımladı.
• 2009-cu il yanvar — Bitkoin şəbəkəsi işə düşdü.
• 2021 — Salvador Bitkoini rəsmi ödəniş vasitəsi kimi qəbul edən ilk ölkə oldu.

Blokçeyn necə işləyir?

Əməliyyatlar bloklara yığılır, hər blok əvvəlkinə kriptoqrafik şəkildə bağlanır. Keçmiş bloku dəyişmək bütün sonrakı zənciri dəyişməyi tələb etdiyi üçün qeydləri saxtalaşdırmaq çox çətindir. Şəbəkə iştirakçıları hansı blokun doğru olduğuna konsensus mexanizmi ilə razılaşır:

• Proof-of-work (iş sübutu) — kompüterlər mürəkkəb hesablamalar aparır (“mayninq”). Bitkoin belə işləyir və çox enerji sərf edir.
• Proof-of-stake (pay sübutu) — blokları təsdiqləmək hüququ girov qoyulmuş koinlərə görə verilir. Ethereum 2022-ci ilin sentyabrında bu modelə keçərək enerji istifadəsini təxminən 99,9% azaldıb.

Stablkoin nədir?

Stablkoin — dəyərini dollar kimi sabit aktivə bağlamağa çalışan kriptovalyutadır. Amma “sabit” adı zəmanət deyil: 2022-ci ilin mayında alqoritmik stablkoin UST 1 dollardan 0,26 dollara düşdü və Terra/Luna ekosistemində təxminən 40 milyard dollarlıq itki yarandı.

Niyə bu qədər dalğalıdır?

Kripto bazarı səhm bazarından xeyli volatildir. Məsələn, 2022-ci ilin mayında bir həftə ərzində Bitkoin dəyərinin 20%-ni itirdi, eyni dövrdə Nasdaq indeksi isə 7,6% düşdü. 2021-ci ilin sonunda ümumi kripto bazarının kapitalı 2 trilyon dolları keçmişdi, doqquz ay sonra isə yarıya enmişdi.

Əsas risklər

• Birja iflasları. 2022-ci ilin noyabrında o vaxt 18 milyard dollar dəyərləndirilən FTX birjası müflis oldu, müştərilər vəsaitlərinə çıxışı itirdi.
• Fırıldaqçılıq. Saxta layihələr və “memkoin” sxemləri geniş yayılıb.
• Tənzimləmə. Bəzi ölkələr kriptovalyutanı tam qadağan edib, Avropa İttifaqı isə MiCA adlı ayrıca qanunvericilik qəbul edib.
• Saxlama riski. Şəxsi açarı itirən istifadəçi vəsaitini adətən geri qaytara bilmir.

Kriptovalyutaya yalnız tamamilə itirməyə hazır olduğun məbləği ayır və leverecdən qaç: yüksək volatillik leverecli mövqeni dəqiqələr ərzində sıfırlaya bilər.