Forex nədir?

Forex (ingiliscə foreign exchange, qısaca FX) — valyutaların bir-birinə qarşı alınıb-satıldığı qlobal bazardır. Dollar alıb avro satanda, turist səfərdən əvvəl manatı liraya dəyişəndə və ya şirkət idxal üçün yuan alanda — hamısı bu bazarın bir hissəsidir.

Nə qədər böyükdür?

Forex dövriyyəsinə görə dünyanın ən böyük maliyyə bazarıdır. Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankının (BIS) 2025-ci il aprel sorğusuna görə, gündəlik orta dövriyyə təxminən 9,6 trilyon dollar olub. Müqayisə üçün: 2022-ci ildə bu rəqəm 7,5 trilyon, 2010-cu ildə isə təxminən 4 trilyon dollar idi.

Qısa tarix

• 1944 — Bretton-Vuds sistemi. Əsas valyutaların kursu dollara, dollar isə qızıla bağlandı; kurslar yalnız dar hüdudda (±1%) dəyişə bilərdi.
• 1971. ABŞ prezidenti Nikson dolların qızıla dəyişdirilməsini dayandırdı və sistem dağıldı.
• 1973-cü ildən əsas valyutalar sərbəst üzən kursa keçdi — müasir forex bazarı belə formalaşdı.
• 1972-ci ildə Çikaqo Əmtəə Birjası ilk valyuta fyuçerslərini təqdim etdi.

Harada ticarət olunur?

Forexin vahid birja binası yoxdur. Bu, birjadankənar (OTC), mərkəzləşməmiş bazardır: banklar, brokerlər və elektron platformalar arasında şəbəkə kimi işləyir. Ən böyük mərkəz Londondur — dünya dövriyyəsinin təxminən 38%-i Böyük Britaniyanın payına düşür. Onu ABŞ (~19%), Sinqapur (~12%), Honkonq (~7%) və Yaponiya (~3,5%) izləyir.

Bazar nə vaxt açıqdır?

Forex həftə içi fasiləsiz işləyir: bazar günü axşam (22:00 UTC) açılır, cümə günü axşam (22:00 UTC) bağlanır. Gün üç böyük sessiyaya bölünür: Asiya (Tokio, Sinqapur), Avropa (London) və Şimali Amerika (Nyu-York). London və Nyu-York sessiyalarının üst-üstə düşdüyü saatlar adətən ən likvid və ən hərəkətli vaxtdır.

Ən çox hansı valyutalar alınıb-satılır?

Hər əməliyyatda iki valyuta iştirak etdiyi üçün faizlərin cəmi 200% edir. 2025-ci il məlumatına görə:

• ABŞ dolları — əməliyyatların təxminən 89%-ində iştirak edir
• Avro — ~29%
• Yaponiya yeni — ~17%
• Britaniya funt-sterlinqi — ~10%
• Çin yuanı — ~8,5%

Ən populyar cüt EUR/USD-dir (spot dövriyyənin ~21%-i), ardınca USD/JPY (~14%) gəlir.

Bazarın iştirakçıları

• Banklararası bazar — dövriyyənin yarısından çoxu iri banklar arasında keçir.
• Mərkəzi banklar — kursa və faiz dərəcələrinə təsir edir, bəzən bazara birbaşa müdaxilə edir.
• Şirkətlər — idxal-ixrac üçün valyuta alır və riskləri hedcləyir.
• Fondlar və investisiya şirkətləri — iri kapitalla spekulyasiya və portfel idarəetməsi.
• Pərakəndə treyderlər — brokerlər vasitəsilə, adətən leverecli hesablarla ticarət edən fərdi şəxslər.

Əsas alətlər

• Spot — cari kursla alış-satış; hesablaşma adətən iki iş günü ərzində olur.
• Forvard — gələcək tarixdə bugünkü razılaşdırılmış kursla mübadilə.
• Svop — valyutanın indi dəyişdirilib, sonra geri dəyişdirilməsi.
• Fyuçers və opsionlar — birjada standartlaşdırılmış müqavilələr.

Pərakəndə forex ticarəti çox vaxt CFD və leverec vasitəsilə aparılır. Böyük Britaniyanın maliyyə tənzimləyicisi (FCA) 2016-cı ildə CFD şirkətlərinin müştəri hesablarını araşdıranda onların 82%-nin pul itirdiyini müəyyən edib. Buna görə Avropada və bir çox başqa ölkədə pərakəndə müştərilər üçün leverec məhdudlaşdırılıb.